Tradycyjnie Królowym przydziela się małych chłopców poniżej 12. roku życia, aby je pilnowali. „Gdy tylko osiągną 12. rok, są odsuwani. Jak więc wytłumaczyć obecną sytuację, w której Królowe są strzeżone przez dorosłych mężczyzn? Królowe też są ludźmi. Poddaje się je pokusom” – mówi 78-letnia Mdlambila Dlamini.
🔶️Bunt w pałacu!
W Eswatini oczekuje się, że Król poślubi kobietę z każdego klanu, aby umocnić więzi z każdą częścią Eswatini. Oznacza to, że Król musi mieć wiele żon.
iNgwenyama iye nina”, to zasada, fundament monarchii mówiąca, że „Król jest Królem przez swoją matkę”. To jedynie ona poprzez swój nieskazitelny charakter może doprowadzić syna do objęcia tronu.
Gdy Król Mswati III objął tron, podobno w jego palacu miał mieć miejsce bunt żon i 13 Królowych opuściło pałac… ale zacznijmy od początku czyli jak doszło do tego, że Eswatini istnieje, w jaki sposób ustala się sukcesję do tronu, kto rządzi, jak wyglądają wybory w kraju i dlaczego to kobiety są w tym procesie tak istotne…
🔶️Bemdzabuko, Emafikamuva i Emakhandzambili czyli Ci, którzy ustanowili trzon Królestwa!
„Mówi się”, że około 1745 roku, Królestwo zostało założone przez Króla Ngwane III i początkowo znane było jako Królestwo KaNgwane. Przyczyna, dlaczego tak się uważa jest taka, że Ngwane zjednoczył rozproszone klany pod wspólnym przywództwem dynastii Dlamini i od niego wywodzi się obecna linia sukcesji do tronu prowadząca do obecnego króla Mswatiego III.
Na logikę, bez względu czy się to komuś podoba czy nie, musieli ustanowić jakąś drogę sukcesji do tronu, również aby była niepodważalna. W efekcie Ngwane III uznawany jest więc za założyciela współczesnego Eswatini. A piszę o tym również dlatego, aby podkreślić, że Klanów rodzinnych była cała masa. Te, które były pierwotne dla obszaru obecnego Eswatini miały już mnóstwo konfliktów między sobą, a na to przyszły kolejne grupy ludu Nguni. To był niezły kocioł. Nawet dla mnie dzisiaj, tylko opisującej tą historię, jest to trudne do usystematyzowania.
Ngwane III (1745–1780) poprowadził lud baKaNgwane z okolic rzeki Pongola, uciekając przed naciskami ludu Ndwandwe. Wcześniej mieszkali w rejonie rzeki Tembe, w pobliżu dzisiejszego Maputo w Mozambiku. Ustanowił swoją stolicę w Shiselweni u podnóża wzgórz Mhlosheni.
Około 1745 roku, Królestwo zostało założone przez Króla Ngwane III i początkowo znane było jako Królestwo KaNgwane.
Ngwane podbił i włączył do swoich terytoriów od dawna istniejące Klany kraju, znane jako Emakhandzambili „ci, którzy znaleźli się przed nami”, albo „ci, którzy znaleźli się na czele”.
Należą do nich Klany takie jak Gamedze, Fakudze, Ngcamphalala i Magagula (wczesne klany posługujące się językiem sotho, niebędące klanami Nguni, zamieszkujące dzisiejsze Eswatini jeszcze przed przybyciem grup Nguni i przed przybyciem klanów Bemdzabuko).
Bemdzabuko („oryginalne”, „pierwotne”, „czyste” klany suazi-kilkanaście klanów uważanych za założycielskie, do których należy również klan królewski Dlamini) i Emafikamuva (tymi, którzy przybyli później), Emakhandzambili stanowią jedną z trzech głównych kategorii klanów w Eswatini.
Wszyscy zostali włączeni do Królestwa jako kluczowy element dziedzictwa narodu Suazi.
Za panowania Sobhuzy I lud Ngwane ustanowił swoją stolicę w Zombodze.
Zombodze stała się centrum politycznym i duchowym rodzącego się państwa. Był to pierwszy trwały ośrodek władzy Swazi.
Jeśli już rozmawiamy o sukcesji, to przykład może stanowić np. sprawa obecnego Króla Zulusów Misuzulu Sinqobile kaZwelithini, który nie był w teorii pierwszym do tronu. Został wskazany w testamencie jako następca, z czym nie zgadzał się pierworodny-Książę Simakade kaZwelithini. Przez wiele lat toczyły się o to sprawy w sądach. Simakade argumentował, że testament był spreparowany, a on sam wychowywany był w palacu przez Wielką Żonę Królową Shiyiwe Mantfombi Dlamini Zulu (córkę króla Eswatini Sobhuzy II), co według jego zwolenników i zgodnie z tradycją, dawało mu prawo do sukcesji poprzez tradycyjną „afiliację” z domem Wielkiej Żony.
Podsumowując… nie jest to wszystko rakie proste i oczywiste.
🔶️Książe Makhosetive Dlamini i obecne Eswatini!
Cały czas mówimy o stosunkowo niewielkim śródlądowym kraju w Afryce Południowej, zajmującym powierzchnię około 17 000 kilometrów kwadratowych. Graniczy z Mozambikiem od północnego wschodu i jest otoczony Republiką Południowej Afryki z pozostałych stron.
W 1840 roku, kiedy to nowy Król, Mswati II, objął tron, jego panowanie było wielkim wydarzeniem, ponieważ znacząco poszerzył terytorium królestwa, tocząc wojny z sąsiednimi plemionami Bantu i podbijając ich ziemie.
Aby uczcić jego osiągnięcia, zmieniono nazwę z kaNgwane na Eswatini – hołd dla króla Mswati II. Król zmarł w 1865 roku, a kilkadziesiąt lat później zostały ustalone obecnie znane granice. Terytorium stało się znane jako Suazi i znajdowało się pod brytyjskimi rządami kolonialnymi, aż w końcu uzyskało niepodległość w 1968 roku. Nazwa Suazi przetrwała do 2018 roku, kiedy to oficjalnie zmieniono ją z powrotem na Królestwo Eswatini.
„W teorii” Eswatini jest monarchią konstytucyjną, ale fakt ten budzi wiele kontrowersji, ponieważ potocznie mówi się o królestwie absolutnym i zachowaniu przez Króla władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej.
Od 1986 rządzi król Mswati III, a jednym z najczęściej omawianych aspektów panowania króla Mswati III jest tradycja otaczająca jego żony… Temat ten często „przewija się” w światowych mediach, co oczywiście uważam za absurd. Mamy kulturowego biasa dotyczącego poligamii i ciężko się ją nam przyjmuje do wiadomości.
Ciekawostką jest też fakt, że jego ojciec Król Sobhuza II panował ponad 82 lata, całe swoje życie. Urodził się w lipcu 1899 roku i w trakcie swojego długiego panowania miał 70 żon, które wywodziły się z różnych wpływowych klanów w całym kraju.
Ojciec Sobhuzy, król Ngwane V, zmarł nagle podczas tradycyjnej ceremonii tańca Incwala, gdy Sobhuza II miał zaledwie cztery miesiące. Także młody został natychmiast wybrany na następcę tronu. Ponieważ był jeszcze niemowlęciem, jego babcia przejęła władzę nad narodem, aż do osiągnięcia przez następcę tronu pełnoletności w 1921 roku, w wieku 21 lat.
Jako Najwyższy Wódz przewodził swojemu ludowi, aż do pokojowego uzyskania niepodległości od Brytyjczyków w 1968 roku, kiedy to został oficjalnie uznany za Króla. Rządził aż do swojej śmierci w 1982 roku, w wieku 83 lat.
Kiedy król Sobhuza II zmarł, jego syn, Makhosetive Dlamini, był pierwszy w kolejce do tronu.
Ale…miał wtedy tylko 14 lat! Tak więc jedna z żon Sobhuzy II, księżniczka Dzeliwe, została wybrana na Królową regentkę, rządzącą do 21 urodzin księcia Makhosetive’a.
Młody Makhosetive w tym czasie studiował w Wielkiej Brytanii. Wrócił do Suazi 25 kwietnia 1986 roku i został koronowany w młodym wieku 18 lat i przyjmując imię Mswati III. To on zmienił nazwę kraju z powrotem na Eswatini w 2018 roku.
Od tego czasu król Mswati III rządzi u boku swojej matki, Ntfombi Twali, która jest obecnie znana jako Królowa Matka. Film z koronacji można obejrzeć tutaj: https://www.instagram.com/reel/C6O_zv8t2z0/?igsh=MXg2cTdpajRhZG1sMg==
Poniżej znajdują się archiwalne zdjęcia ceremonii Umhlanga, w tym zdjęcie Jego Wysokości Króla Sobhuzy II obserwującego uroczystości w 1964 r. oraz dziewic uczestniczących w ceremoniach Umhlanga w 1964, 1979 i 1984 r.
🔶️Ndlovukazi: Słonica rządząca u boku Lwa!
HM Queen Mother (Ndlovukati) Ntfombi Tfwala of Eswatini. (źródło/source: social media)
Rola Królowej Matki w Eswatini ma duże znaczenie. Znana jest jako Ndlovukazi, czyli „Słonica”, i w tej wyjątkowej monarchii rządzi u boku króla (Ngwenyama, „Lew”) jako współgłowa państwa.
Tytuł ten zazwyczajowo należy do matki króla, ale jeśli ona zmarła, może nim być inna wysoko postawiona kobieta z rodziny królewskiej. Historycznie Ndlovukazi była postrzegana jako duchowa i narodowa głowa państwa, podczas gdy król (Ngwenyama) jest głową administracyjną.
Król zajmuje się codziennym funkcjonowaniem rządu, Ndlovukazi sprawuje znaczącą władzę kulturową i symboliczną, zwłaszcza w odniesieniu do ważnych rytuałów i tradycji. To ona przejmuje również obowiązki królowej regentki w przypadku braku króla (na przykład gdy poprzedni król zmarł, a obecny jest jeszcze niepełnoletni).
🔶️Monarchia absolutna czy kontytucyjna?
Otóż Eswatini ma Konstytucję. Ustawa 001/2005, weszła w życie 26 lipca 2005 roku. W ustroju Swazi panuje mimo to niezwykle silna rola prawa zwyczajowego.
Dobrze czy źle? Są zwolennicy i są przeciwnicy. Kolokwialnie mówiąc ci drudzy uważają, że władza tradycyjna jest zbyt silna. Podwójny system rządów w kraju – parlamentarny i tradycyjny – określany jest mianem demokracji monarchicznej – mariażu monarchii z urną wyborczą.
Artykuł 228 Konstytucji mówi, że instytucja Króla (Ngwenyama) oraz sukcesja są sterowane przez prawo zwyczajowe Swazi, co nadaje tradycji moc nadrzędną nad spisanymi procedurami parlamentarnymi w tej kwestii.
Eswatini stało się monarchią konstytucyjną po uzyskaniu niepodległości we wrześniu 1968 roku pod rządami króla Sobhuzy II, a pierwsze wybory po odzyskaniu niepodległości odbyły się w 1972 roku.
Zgodnie z artykułem 79 Konstytucji, podstawą systemu politycznego kraju jest Tinkhundla. Kraj podzielony jest na 59 okręgów wyborczych zwanych właśnie tinkhundla.
Każdy z nich wybiera jednego przedstawiciela do Izby Zgromadzenia. Kandydaci startują indywidualnie jako osoby prywatne. Na poziomie lokalnym tinkhundla służą do dystrybucji funduszy na rozwój społeczności, budowę infrastruktury i pomoc socjalną.
Na szczycie tego porządku politycznego znajduje się monarchia, a Król pełni funkcje ceremonialnej i wykonawczej głowy państwa.
Konstytucja przewiduje również istnienie trzech niezależnych organów władzy – władzy wykonawczej, sądowniczej oraz dwuizbowej legislatury. Ta ostatnia istnieje od 1967 roku.
Artykuł 106 Konstytucji powierza jednak najwyższą władzę ustawodawczą Eswatini „Królowi w Parlamencie”, gdzie Król i Parlament mogą stanowić prawa służące pokojowi, porządkowi i sprawnemu rządzeniem Eswatini.
🔶️Ngwenyama! Zasada „iNgwenyama iye nina” (Król jest Królem przez swoją matkę) to fundament monarchii w Eswatini.
W Eswatini żaden król (Ngwenyama, „lew”) nie może wyznaczyć swojego następcy. Zamiast tego, po jego śmierci, niezależna rada tradycyjna Liqoqo decyduje, która z jego żon zostanie „wielką żoną” i Indlovukazi (she Slephant-słonica). Syn wybranej Indlovukazi zostanie kolejnym królem.
Indlovukazi jest wybierana i musi mieć nieskazitelny charakter. Jej charakter wpływa na szanse dziecka na objęcie tronu. Zgodnie z kulturą Suazi, syn nie może zostać następcą, jeśli jego matka nie cieszy się dobrą reputacją.
Obecny król, Mswati III, ma 16 żon (2 opuściły go na stałe, a 2 nie żyją), 39 dzieci i 13 wnucząt. Chyba, bo dane dotyczące dzieci i wnucząt są niejasne.
🔶️ Żony rytualne!
z artykułu https://www.africa-press.net/eswatini/all-news/inkhosikati-lamatsebula-advocates-technology-in-education
Pierwsze dwie żony króla Suazi to tzw. żony rytualne. Są wybierane przez radnych narodowych spoza królewskiego klanu Dlamini (Nkhosi-Dlamini). Ich synowie nigdy nie zostaną królami.
Pierwsza żona musi należeć do klanu Matsebula, druga do klanu Motsa. Nazywa się je tesulamsiti (liczba pojedyncza: selamsiti). Pełnią specjalne funkcje podczas tradycyjnych ceremonii oraz pomagają w zarządzaniu sprawami domu królewskiego. Sama nazwa tesulamsiti sugeruje osoby, które „przygotowują drogę”- pełnią funkcję fundamentu dla królewskiego gospodarstwa.
pochodzi z artykułu https://independentnews.co.sz/20805/lifestyle/inkhosikati-lamotsa-spotted-in-thula-sindi-dress/#google_vignette
Królewska narzeczona nazywana jest liphovela, czyli „panną młodą”. Przechodzi z narzeczonej do pełnoprawnej żony gdy zajdzie w ciążę. Wtedy to król zwyczajowo powinien ją poślubić. Później następuje tradycyjne małżeństwo, znane jako „Ludvendve” (małżeństwo z królem).
Ale! jedna z afer królewskich dotyczyła m.in czegoś co możnaby nazwać przedłużającym się narzeczeństwem. Jako, że tradycyjne małżeństwon z królem „Ludvendve” następuje dopiero później, czasami po latach, rodzi to wiele wątpliwości wśród tradycjonalistów. Otóż kobieta ta dopóki nie zostanie oficjalnie poślubiona nie posiada dokumentu prawnego potwierdzającego, że jest żoną króla.
🔶️Jak poznać Królową?
Otóż jednym z miejsc gdzie Król może (nie musi) poznać nową narzeczoną jest coroczny taniec trzcin Umhlanga.
Wydarzenie to spektakularny festiwal, na który wyrusza tysiące niezamężnych dziewcząt z całego kraju, by ściąć i przynieść długie tyczki trzciny pospolitej (Phragmites australis), które składane są przed rezydencją Królowej Matki (Indlovukazi). Zgodnie ze zwyczajem, trzciny te służą do naprawy wiatrochronów (emaguma) w królewskiej rezydencji Królowej Matki.
Z punktu widzenia przyrodniczego również ma to znaczenie. Trzcina pospolita pełni rolę naturalnego filtra wody, oczyszczając rzeki z zanieczyszczeń. Coroczne wycinanie starszych pędów stymuluje wzrost nowych, co jest formą tradycyjnego zarządzania ekosystemem mokradeł. Także jak widać każda tradycja to również współdzialanie ludzi z naturanymi procesami ziemi.
Kulminacją wydarzenia jest wspólny taniec tysięcy uczestniczek w tradycyjnych strojach przed królem i zgromadzoną publicznością na stadionie Ludzidzini. W tańcu mogą brać udział wyłącznie niezamężne i bezdzietne dziewczęta. Według tradycji, jeśli niesiona trzcina pęknie, jest to znak utraty cnoty przez tancerkę. Mimo wszystko jest to przede wszystkim sposób na wpajanie tradycji wśród młodych.
W aspekcie społecznym taniec oczywiście jest „żywym dziedzictwem” wzmacniającym zarówno tozsamość narodową, więzi między klanamj jak i proces wkraczania w kobiecość przez zbiorowy rytuał. Jednym z tematów jest np. edukacja seksualna szczególnie w aspekcie HIV.
🔶️uMkhosi Womhlanga!
Zyskała rozpoznawalność jako uczestniczka i ambasadorka programu Indoni (edycja 2017/2018), który promuje tożsamość kulturową, tradycyjne wartości oraz edukację wśród młodzieży w RPA.
Zdjęcie z artykułu:https://www.dailymaverick.co.za/article/2020-09-07-umkhosi-womhlanga-this-years-zulu-reed-dance-was-like-no-other/
Medialnie taniec trzcin wypromowany jest jako wydarzenie w Eswatini. Zulusi również w tym czasie obchodzą uMkhosi Womhlanga. Pamiętać należy o wspólnych tradycjach Nguni.
Suazi (EmaSwati) i Zulu (AmaZulu) są ze sobą bardzo blisko spokrewnieni. Należą do rodziny ludów Nguni, które wywodzą się ze wspólnych przodków i posługują się podobnymi językami z grupy bantu.
🔶️Chłopak do towarzystwa.
Jedna z najgłośniejszych królewskich afer w Eswatini dotyczyła odejścia 12 żony.
Odeszła żona Nothando Dube (LaDube), która pozostawała w separacji, po oskarżeniu jej o romans z byłym ministrem sprawiedliwości i spraw konstytucyjnych, Ndumiso Mambą. Co gorsza, Mamba był powiernikiem i przyjacielem Króla w interesach.
Po tym, jak sprawa wyszła na jaw, Król odmówił żonie LaDube praw małżeńskich. Informatorzy twierdzą, że próbował uczynić jej życie w pałacu nieznośnym, aby zmusić ją do odejścia.
LaDube nie chciała jednak zostawić swoich dzieci. Król i Królowa matka nie pozwolili jej zabrać dzieci, nalegając, aby dzieci króla dorastały wyłącznie w domu królewskim.
Po tym wydarzeniu Królowa matka miała nakazać ochroniarzom spakowanie rzeczy LaDube i wydalić ją z królewskiej rezydencji.
Królewscy świadkowie relacjonowali, jak sytuacja przybrała nieprzyjemny obrót, gdy LaDube próbowała zabrać jedno ze swoich dzieci do szpitala, jednak jeden z ochroniarzy ją powstrzymał. Wywołało to ostrą kłótnię, ochroniarz zaatakował ją, a ona w odwecie spryskała go gazem pieprzowym w twarz.
Została rozdzielona z dziećmi i została porzucona w domu swojej babci ze strony matki w Hhohho.
Podobno była 3 żoną, która opuścila palac. Poszła w ślady LaMagwazy i LaHwali, które obecnie mieszkają w RPA.
LaMagwaza została oskarżona o „namiętne stosunki seksualne” z południowoafrykańskim „chłopakiem do towarzystwa”.
W szczytowym momencie skandalu seksualnego otrzymała pozwolenie na odwiedzenie domu rodzinnego w Mbekelweni w środkowym Suazi i nigdy już do pałacu nie wróciła. Podobno wiedzie dostatnie życie po ślubie z południowoafrykańskim potentatem, z którym ma dziecko.
Podano, że LaHwala również miala być zaniedbywana przez króla, który odmawiał jej „praw małżeńskich” przez sześć miesięcy.
Jej wuj i opiekun, Simon Noge, zwrócił się do króla ze specjalną prośbą o umożliwienie jej wizyty w RPA. Nigdy nie wróciła. Podobno zmagała się z problemami, ale jedno ze źródeł podało, że pałac miał wybudować dla niej dom w RPA z uwagi na królewskie dzieci. Królowa zmarła w 2019 roku.
.
🔶️ W 2025r. ochodzi 16 żona!
W 2025r. z pałacu odeszła 16 Królowa Inkhosikati Nomcebo Zuma, córka byłego prezydenta RPA Jackoba Zumy.
Została oficjalnie przedstawiona jako królewska narzeczona (Liphovela) podczas tradycyjnego Tańca Trzcin (Umhlanga) w 2024 roku.
W ramach posagu (Lobola-opłata za pannę młodą) Król miał zapłacić rodzinie Zumy 2 miliony randów oraz 100 sztuk bydła. Po ślubie otrzymała tytuł Inkhosikati (Królowa lub Małżonka Królewska). Co formalnie oznacza, że może zostać matką następcy tronu. Po objęciu tronu przez syna, dana Inkhosikati staje się Ndlovukati (Wielką Słonicą – Królową Matką), która współrządzi państwem.
W połowie 2025 roku media poinformowały, że Nomcebo opuściła pałac i wróciła do rodzinnego domu w KwaZulu-Natal (RPA).
Według doniesień źle znosiła życie w poligamicznym związku, skarżąc się m.in. na to, że przez wiele miesięcy nie widywała króla.
Król Mswati podobno wysłał do Nkandla (posiadłości Jacoba Zumy) specjalną delegację starszyzny (lincusa) do domu jej ojca, aby negocjować jej powrót. Proces negocjacji nazywany jest kwemuka.
🔶️Opinia publiczna bywa surowa…
Cały ten dramat w pałacu dezorientował i wprawiał w konsternację zagorzałych tradycjonalistów, takich jak 78-letnia Mdlambila Dlamini, o której wspomniałam na samym początku. W jednym z artykułów prasowych cytowano wypowiedzi kobiety…
„To, co robi Król… nigdy nie słyszeliśmy w historii rodziny królewskiej. Żony królewskie opuszczają rodzinę królewską i są odsyłane z powrotem do swoich rodzin rodzicielskich. Nigdy wcześniej czegoś takiego nie było”.
Tradycyjnie, według Dlamini, żonom królewskim nie wolno grzebać swoich krewnych, nawet rodziców, ponieważ zwyczajowo śmierć nie powinna być kojarzona z królem. Dlatego żony nie powinny odwiedzać domów rodzinnych.
W takim przypadku – wyjaśnia Dlamini – oznacza to, że nie będą już członkami rodziny królewskiej”.
🔶️Porwanie!
Dlamini twierdzi, że sposób, w jaki Król poślubia swoje żony, różni się od zwyczajów w Suazi. W tradycji Suazi młode dziewczyny zostają narzeczonymi króla po tym, jak zostaną porwane w tradycyjny sposób.
Z narzeczonych stają się pełnoprawnymi żonami, gdy tylko zajdą w ciążę, wtedy to król zwyczajowo je poślubia.
Jednak tradycyjne małżeństwo „Ludvendve” (małżeństwo z królem), następuje dopiero później, czasami po latach. A ponieważ król stoi ponad prawem, królowa nie może przedstawić żadnego dokumentu prawnego potwierdzającego, że jest żoną króla.
Dlamini twierdzi, że panowanie Mswati ponad wszelką miarę zakłóciło królewskie zwyczaje.
„Weźmy na przykład kobiety w wojsku i policji, które mogą zapewnić bezpieczeństwo i wozić królowe. Dlaczego mężczyźni muszą pilnować i wozić królowe?”
„Tradycyjnie królowym przydziela się małych chłopców poniżej 12. roku życia, aby je pilnowali.
„Gdy tylko osiągną 12. rok życia, są odsuwani. Jak więc wytłumaczyć obecną sytuację, w której Królowe są strzeżone przez dorosłych mężczyzn? Królowe też są ludźmi. Poddaje się je pokusom” – mówi Dlamini.
Dlamini mówi, że „w naszej kulturze król nie może się zachowywać jak chce. Królowi mówi się, co ma robić i co mówić. Nie może po prostu mówić, co mu się żywnie podoba”.
Źródła:
▪️Dube, Adiele. (2020). Understanding Exercise Physiology through the Eswatini Traditional and Cultural Dances. Journal of Physical Fitness, Medicine & Treatment in Sports. 8. 10.19080/JPFMTS.2020.07.555727.
▪️Sihlongonyane, Fana & Simelane, Hloniphile. (2017). The impact of political dualism on urban governance in Swaziland: A case study of Moneni in the city of Manzini. African Studies. 76. 1-22. 10.1080/00020184.2017.1351740.
▪️Matfunjwa, Muzi & Mlambo, Respect. (2025). Nature as a Means of Preserving Siswati Indigenous Knowledge Systems. 10.4018/979-8-3373-4124-8.ch011.
▪️Eswatini Government oficial page: https://www.facebook.com/share/1CpobFPsWK/
▪️Swazi royal family in sordid disarray
Sylvester Langa, https://iol.co.za/dailynews/news/2011-12-15-swazi-royal-family-in-sordid-disarray/
▪️Africa’s Longest Reigns: Presidents, Monarchs, and the Last Lion King, on April 5, 2025, https://lughayangu.com/newsletter/africas-longest-reigns-presidents-monarchs-and-the-last-lion-king#:~:text=The%20full%20traditional%20marriage%20ceremony%2C%20known%20as,(meaning%20%22marriage%20to%20the%20king%22)%2C%20follows%20later.
▪️A critique of the Swazi Constitutional rules on succession to kingship,
De Jure (Pretoria) vol.52 n.1 Pretoria 2019
https://doi.org/10.17159/2225-7160/2019/v52a4 , Hoolo 'Nyane LLB LLM LLD; Associate Professor, School of Law, University of Limpopo
▪️THEMBA PRESCAS SHABANGU, A comparative study of Swazi and Zulu traditional plant use at Mkhondo and eDumbe, South Africa, Master of Science (MSc), University of Johannesburg 2021
▪️The Royal Heritage of King Mswati III, https://www.houseofafricanroyalty.com/post/king-mswati-iii
▪️Umhlanga Reed Dance, https://www.thekingdomofeswatini.com/eswatini-experiences/events/umhlanga-reed-dance/
▪️Bennett, T.W. Mills, C. & Munnick, G. (2010). Virginity testing : a crime, a delict or a genuine cultural tradition?. Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, 2, 254 – 270.
▪️Parliament of the Kingdom of Eswatini https://parliament.gov.sz/
▪️Prince Misuzulu named next Zulu king amid family feud, 8 May 2021, https://www.bbc.com/news/world-africa-57035157
▪️EFF will never back down in bid to oust King Mswati says EFF Swaziland
Thabo Makwakwa, https://dailynews.co.za/news/2022-01-10-eff-will-never-back-down-in-bid-to-oust-king-mswati-says-eff-swaziland/
▪️Pamiętajmy również, że w Starym Testamencie wielożeństwo było formą zapewnienia potomstwa czy sojuszy. Było dopuszczalne i praktykowane przez patriarchów oraz królów izraelskich (np. Abraham, Jakub, Dawid, Salomon).
▪️Zuma’s daughter marrying polygamous king ‘for love’, 4 September 2024, Danai Nesta Kupemba
BBC News,
▪️Zuma’s daughter dumps King Mswati, 26th June 2025, By Rorisang Modiba, Scrolla.Africa,
▪️Lonely Jacob Zuma’s daughter dumps playboy Swazi King , By Sihle Mavuso, 29th June 2025, Sunday.World